بیم‌ها و امیدها برای احیای دریاچه ارومیه

سعید عیسی پور، مدیر دفتر برنامه‌ریزی و تلفیق ستاد ملی احیای دریاچه ارومیه، عصر امروز در گفتگو پایگاه خبری  چراغ، به تشریح علل اصلی بحران خشکی دریاچه و ارائه راهبردهای کلان برای احیای آن پرداخت. وی بر ضرورت تغییرات بنیادین در رویکردهای مصرف آب در حوضه آبریز و مشارکت همگانی تأکید داشت و افزود: «وضعیت کنونی دریاچه ارومیه، نتیجه مستقیم و کاملاً طبیعی روند افزایش بی‌رویه مصرف منابع آبی در حوضه آبریز است. دریاچه ارومیه به‌صورت عقلانی و با تغییرات بنیادین در الگوی مصرف قابل احیا است؛ چرا که پتانسیل و ظرفیت تولید آب در حوضه تغییر نکرده، اما منابع موجود به‌شدت و فراتر از ظرفیت واقعی مصرف می‌شوند.» وی با استناد به شاخص‌های بین‌المللی، وضعیت مصرف آب در این حوضه را بسیار نگران‌کننده توصیف کرد و گفت: «در حال حاضر، حدود ۹۰ درصد از کل آب تجدیدپذیر حوضه آبریز دریاچه ارومیه به مصرف می‌رسد که رقمی به‌شدت بالا و خارج از استانداردهای پایداری است.» مدیر دفتر برنامه‌ریزی و تلفیق ستاد ملی احیا، عمده‌ترین سهم این مصرف بی‌رویه را متوجه بخش کشاورزی دانست که طی دهه‌های اخیر، رشدی فزاینده و نامتوازن را تجربه کرده است.

توسعه نامتوازن کشاورزی و تغییر الگوی کشت

عیسی پور در ادامه به تشریح ابعاد توسعه نامتوازن کشاورزی پرداخت و افزود: «مساحت اراضی کشاورزی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه، از اوایل انقلاب اسلامی تا کنون، دست‌کم حدود ۵۰۰ هزار هکتار افزایش‌یافته است.» وی این افزایش را عامل اصلی فشار بر منابع آبی دانست و بیان داشت: «اگر مصرف آب در بخش کشاورزی را حدود ۴/۵ الی ۵ میلیارد مترمکعب در نظر بگیریم، این میزان تقریباً معادل کل آب تجدیدپذیر حوضه است، وضعیت فعلی دریاچه ارومیه کاملاً طبیعی است و نمی‌توان هم کشاورزی و مصارف آب را باهم داشت» او همچنین به تغییرات نامطلوب در الگوی کشت اشاره کرد: «الگوی کشت در حوضه ارومیه دستخوش تغییرات اساسی شده است. در گذشته، عمده کشت منطقه غلات و باغات انگور بود و حتی باغات انگور ارومیه شهرت داشت، اما امروزه شاهد گرایش به کشت محصولاتی نظیر سیب، یونجه و چغندرقند هستیم که مصرف آب به‌مراتب بالاتری دارند. این تغییر الگوی کشت، از جمله مولفه‌های مهم در افزایش مصرف آب و تشدید بحران خشکی دریاچه است.»

بازگرداندن تعادل مصرف به دوران پایداری دریاچه

عیسی پور با تأکید بر ضرورت بازنگری در الگوهای مصرف، راهکار اصلی احیای دریاچه را در این جمله خلاصه کرد: «احیای دریاچه ارومیه تنها در صورتی امکان‌پذیر است که مصارف به سطحی بازگردانده شود که در زمان پایداری دریاچه وجود داشت. چاره‌ای جز این نداریم.» او افزود که این اقدام، چالش‌هایی در حوزه معیشت و اشتغال کشاورزان ایجاد خواهد کرد، اما گریزناپذیر است.وی در پاسخ به این سؤال که آیا تمرکز بر کاهش مصرف صرفاً معطوف به بخش کشاورزی است، توضیح داد: «اگرچه در بخش‌های شرب و صنعت نیز افزایش مصرف داشته‌ایم، اما در این بخش‌ها، از طریق انتقال آب از حوضه‌های مجاور، تلاش شده است تا فشار بر حوضه ارومیه تعدیل شود؛ بنابراین، بخش کشاورزی همچنان محور اصلی اقدامات کاهش مصرف خواهد بود.»

اقدامات راهبردی و چالش‌های پیش‌رو

مدیر دفتر برنامه‌ریزی ستاد ملی احیای دریاچه ارومیه، به برخی اقدامات حیاتی که مستلزم تصمیم‌گیری‌های دشوار است، اشاره کرد: «آزادسازی اراضی ملی و تغییر کاربری‌های غیرمجاز، اراضی ملی که به‌صورت غیرقانونی به کاربری کشاورزی اختصاص یافته‌اند و تغییر کاربری داده‌اند، باید آزاد شوند تا آب مصرفی در آن‌ها به دریاچه بازگردد، این موضوع به‌خصوص در بالادست حوضه آبریز از اهمیت حیاتی برخوردار است، همچنین ترویج کشت محصولات مقاوم به خشکی و کم‌مصرف، از دیگر اولویت‌های راهبردی است.» عیسی پور به تلاش‌های رضا رحمانی، دبیر ستاد ملی احیای دریاچه ارومیه، در زمینه پیگیری طرح‌های معیشت جایگزین و سرمایه‌گذاری برای کشاورزان منطقه اشاره کرد.

پیامدهای فاجعه‌بار عدم احیا

عیسی پور، به عواقب جبران‌ناپذیر عدم احیای دریاچه اشاره کرد: «در صورت عدم تأمین آب موردنیاز دریاچه، ظرف کمتر از ده سال، گردوغبار نمکی دریاچه به محیط اطراف پراکنده خواهد شد. این پدیده به نابودی اراضی کشاورزی، تخریب شهرها و مهاجرت اجباری ساکنان منجر خواهد شد. این فاجعه می‌تواند به خالی از سکنه شدن بخش عظیمی از مملکت و به‌خطرافتادن زندگی ۱۴ تا ۱۵ میلیون نفر از هم‌وطنانمان منجر شود. ما مجبوریم که این مسیر را برای احیا طی کنیم و چاره‌ای جز آن نداریم.»