دکتر رحیمی: نجات آب ایران در گرو تحول کشاورزی و همکاری دولت و ملت

بحران آب نه تنها در کشور ما، بلکه در بسیاری از نقاط جهان دیگر یک هشدار نیست؛ واقعیتی تلخ و روزمره است. اما پرسش اصلی این است: چرا با وجود آشکار بودن بحران، هنوز اقدامی فراگیر و قاطع برای مقابله با آن انجام نشده است؟

برای یافتن پاسخ این پرسش، با دکتر امیر رحیمی، استاد دانشکده کشاورزی دانشگاه ارومیه گفت‌وگو کرده‌ایم.

+ آقای دکتر، لطفاً ابتدا تحلیل کلی خود را از وضعیت کنونی منابع آبی کشور بیان فرمایید.

دکتر رحیمی: بحران آب یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های ایران و جهان در دهه‌های پیش‌رو خواهد بود. آب مایه حیات است و فقدان آن به معنای تهدید امنیت غذایی، سلامت عمومی و حتی انسجام اجتماعی است. متأسفانه بزرگ‌ترین مشکل، عدم درک همگانی از عمق فاجعه است که بخش عمده آن ناشی از اطلاع‌رسانی ضعیف و تبیین نادرست مسئله آب بوده است. غالباً تنها به ارائه آمارهای خشک و بی‌روح بسنده شده و این امر نتوانسته حرکت عمومی لازم برای حل مشکل را ایجاد کند. باید به مردم نشان دهیم که این خشکسالی یعنی از دست دادن شغل کشاورز در یک منطقه خاص، یعنی تعطیلی کارگاه‌ها و ناامنی غذایی.

+ اگر بخش خانگی را تنها بخش مشکل‌دار ندانیم، نقطه آغاز اصلاحات کجاست؟

دکتر رحیمی: قلب تپنده مصرف و هدررفت آب در کشور، بخش کشاورزی است که نزدیک به ۹۰ درصد آب را با بازدهی بسیار پایین مصرف می‌کند. بنابراین راه نجات، تحول اساسی در این بخش است. این تحول بر سه پایه استوار است:

اول: تغییر مکان تولید از مزرعه باز به محیط کنترل‌شده که منظور توسعه جدی کشت گلخانه‌ای است. به عنوان مثال، برای تولید یک کیلوگرم گوجه‌فرنگی در کشاورزی سنتی گاه تا ۵۰۰ لیتر آب مصرف می‌شود، در حالی که این رقم در یک گلخانه مدرن به حدود ۵۰ لیتر می‌رسد؛ یعنی صرفه‌جویی ده‌برابری. نکته کلیدی این است که این گلخانه‌ها باید در مناطق آفتاب‌گیر و گرم‌سیر کشور متمرکز شوند تا هزینه گرمایش در زمستان، مصرف انرژی را افزایش ندهد.

دوم: تکامل روش‌های آبیاری. سال‌هاست نام «آبیاری نوین» را می‌شنویم، ولی غالباً به آبیاری قطره‌ای معمولی اکتفا کرده‌ایم. این روش در مناطق بادخیز یا برای برخی درختان، به دلیل تبخیر یا رشد علف هرز، همچنان هدررفت دارد. باید به سمت آبیاری زیرسطحی حرکت کنیم. در این روش، شبکه آبیاری در عمق خاک کار گذاشته می‌شود و آب مستقیماً و بدون تبخیر به ریشه گیاه می‌رسد. کشورهای بسیاری در شرایط خشک، با همین روش کشاورزی پربازدهی دارند. هزینه اولیه اگرچه بالا است، اما برای یک باغ مثلاً سیب، سرمایه‌گذاری برای ۴۰ تا ۵۰ سال محسوب می‌شود. بخشی از تجهیزات آن در کشور موجود است و برای بخش‌های با فناوری بالا می‌توان از طریق همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان یا واردات هدفمند اقدام کرد. لازم به ذکر است که یکی از موانع گسترش آبیاری زیرسطحی، تولید نشدن یکی از قطعات مورد نیاز در داخل کشور است که فناوری پیچیده‌ای هم ندارد و هم‌اکنون از کشورهای همسایه وارد می‌شود. یکی از اقدامات مؤثر جوانان می‌تواند تولید همین قطعه برای تسهیل آبیاری زیرسطحی در کشور باشد.

سوم: بازنگری اساسی در الگوی کشت. ما نمی‌توانیم در مناطقی مانند اصفهان یا چهارمحال و بختیاری که با کم‌آبی شدید مواجهند، همچنان به کشت محصولات پرآب‌بر مانند برنج یا چغندرقند ادامه دهیم. باید به سمت گیاهان مقاوم به خشکی و شوری برویم. کشت گیاهان دارویی مانند زعفران یا دانه‌های روغنی خاص، نمونه‌های خوبی هستند. طرح «جهش تولید در اراضی دیم» که مورد تأکید مقام معظم رهبری نیز بوده، گام مثبتی در این جهت است.

+ به عنوان پژوهشگری که در منطقه آذربایجان غربی و درباره دریاچه ارومیه تحقیق کرده‌اید، چگونه این راهکارها را برای نجات این دریاچه قابل تطبیق می‌بینید؟

دکتر رحیمی: درباره آینده دریاچه ارومیه باید واقع‌بین بود. بازگشت کامل آن به شرایط گذشته بسیار دشوار است و شاید لازم باشد به‌عنوان یک دریاچه فصلی یا با کاربری‌های متفاوت به آن نگاه شود. طرح‌هایی مانند «احیای بلوکی» یا بخش‌بندی دریاچه مطرح شده که در صورت اجرا می‌تواند مؤثر باشد، اما هنوز به‌طور جدی وارد فاز اجرایی نشده‌اند؛ بخشی به دلیل هزینه‌های بالا و بخشی به دلیل نبود اولویت‌بندی درست.

نکته مهم دیگر این است که نمی‌توان تمام مشکلات را فقط به مسئولان نسبت داد. در بسیاری از کشورهای دنیا از جمله ترکیه و حتی برخی کشورهای اروپایی، رودخانه‌ها و دریاچه‌ها در حال خشک شدن هستند. با این حال، این موضوع نباید باعث خروج مسئله از اولویت‌ها شود. حل این بحران در نهایت همکاری هماهنگ دولت و ملت را می‌طلبد.