پنج سال فرصت: نبرد ملی برای جوان ماندن ایران

در سال‌های اخیر، هشدارهای کارشناسان و نهادهای مختلف درباره «پیری جمعیت» و «رشد منفی» در کشور، از حالت تئوری خارج شده و به واقعیتی ملموس تبدیل شده است. آمارها حکایت از آن دارند که سهم سالمندان از جمعیت ایران رو به افزایش است و در صورت تداوم این روند، پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و امنیتی گسترده‌ای در انتظار کشور خواهد بود. در چنین شرایطی، کنشگران و نهادهای فرهنگی-اجتماعی چه نقشی می‌توانند ایفا کنند و راهکار برون‌رفت از این چالش ملی چیست؟

در همین رابطه، با سرکار خانم معصومه جعفریان، مسئول مجمع جمعیت جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی استان آذربایجان‌غربی، به گفتگو نشسته‌ایم تا از دغدغه‌ها، تحلیل‌ها و پیشنهادهای عملی ایشان در این زمینه آگاه شویم.

+سلام و وقت بخیر خانم جعفریان. ممنون که وقت خود را در اختیار ما گذاشتید. همانطور که مستحضرید، بحث کاهش نرخ رشد جمعیت و گذار به سمت جامعه‌ای سالمند، این روزها به یکی از نگرانی‌های اصلی کارشناسان تبدیل شده است. به عنوان شروع بحث، اگر موافق باشید از تحلیل کلی شما از این وضعیت شروع کنیم.

معصومه جعفریان: سلام بر شما. ببینید، ما با یک واقعیت انکارناپذیر و نسبتاً شتابان روبرو هستیم. بر اساس داده‌های رسمی، هماکنون حدود ۳۰ درصد جمعیت کشور را سالمندان تشکیل می‌دهند و اگر روند کنونیِ رشد منفی ادامه پیدا کند، ممکن است در بازه زمانی کوتاهی، مثلاً کمتر از پنج سال آینده، به نقطه رکود جمعیتی برسیم. این فقط یک عدد و رقم خشک نیست. معنایش این است که ما در آینده‌ای نه چندان دور، با کاهش نیروی کار جوان، افزایش هزینه‌های بهداشتی و درمانی، و کاهش پویایی اقتصادی و اجتماعی مواجه خواهیم شد. در مقابل، تاریخ نشان داده که جوامعی که ساختار جمعیتی جوان و پویایی دارند، از قدرت مانور و حل مسئله بالاتری برخوردارند.

+ با این تحلیل که ارائه دادید، به نظر شما موتور محرکه اصلی برای تغییر این روند کجاست؟ آیا صرفاً یک مسئله دولتی است یا اقشار مختلف مردم هم در آن نقش دارند؟

معصومه جعفریان: این دقیقاً نقطه کلیدی ماجراست. بی‌تردید دولت و حاکمیت مسئولیت‌های سنگینی در حوزه قانون‌گذاری، تسهیل‌گری و حمایت‌های پایه دارند. قوانین خوبی هم در زمینه ازدواج آسان، وام فرزندآوری و حمایت از مادران به تصویب رسیده که اجرای کامل و شفاف آنها باید پیگیری شود. اما خطر اصلی آنجاست که ما به عنوان مردم، با تاکید صرف بر نقش دولت، از مسئولیت فردی و اجتماعی خودمان غافل شویم. این یک عزم ملی نیاز دارد. هر کسی در دایره نفوذ خودش—در خانواده، محل کار، محله یا شبکه‌های اجتماعی—می‌تواند تأثیرگذار باشد. نباید این حس ایجاد شود که این فقط وظیفه «دیگران» است.

+ اگر بخواهیم این عزم ملی را به یک برنامه عملیاتی با اولویت‌بندی مشخص نزدیک کنیم، قدم اول چیست؟

معصومه جعفریان: از منظر زمان و اثربخشی، منطقی است که دهه شصتی‌ها را در کانون اولویت قرار دهیم. بسیاری از این عزیزان هنوز در سن تشکیل خانواده یا فرزندآوری هستند، اما به دلایل مختلف—عمدتاً اقتصادی، اجتماعی یا فرهنگی—این تصمیم را به تأخیر انداخته‌اند. اقدام دیرهنگام این گروه، می‌تواند تأثیر فوری و قابل اندازه‌گیری داشته باشد. طبیعتاً در گام بعدی، باید با نگاهی برنامه‌ریزی‌شده به سراغ دهه هفتادی‌ها رفت که اکنون در اوج سن ازدواج و فرزندآوری هستند.

+ یکی از عمده‌ترین دلایلی که همین گروه هدف مطرح می‌کنند، نگرانی از آینده، مشکلات معیشتی و سنگینی بار مسئولیت فرزندپروری است. چگونه می‌توان به این دغدغه‌های به‌ حق پاسخ داد؟

معصومه جعفریان: بله، این نگرانی‌ها کاملاً واقعی است و هیچ‌کس نمی‌گوید شرایط ایده‌ال است. اما بحث بر سر یک انتخاب است: آیا می‌شود در میان همین شرایط نیز زندگی را ادامه داد و پیش برد؟ بخشی از پاسخ، در مدیریت نگرانی و تقویت امید نهفته است. باید کمک کنیم جوانان ما مهارت‌های مقابله با چالش‌ها را بیاموزند و به‌جای تمرکز بر موانع، بر توانمندی‌های خود و پشتیبانی‌های خانوادگی و اجتماعی تکیه کنند. از طرفی، نیازمند یک کار فرهنگی عمیق هستیم تا این باور در جامعه نهادینه شود که زندگی همیشه با مشکلاتی همراه بوده و هست؛ نسل‌های قبل نیز با سختی‌های خودشان روبرو بودند، اما با توکل و تلاش، مسیر را ادامه دادند. تقویت این نگاه که تشکیل خانواده و فرزندآوری، یک سرمایه‌گذاری ارزشمند و امیدبخش برای فرد و جامعه است، بسیار حیاتی است.

+ و در پایان، به عنوان جمع‌بندی و سخن پایانی، اگر بخواهید یک پیام کلیدی —از مردم عادی تا مسئولان— برسانیم، آن چیست؟

معصومه جعفریان: پیام من این است که بحران جمعیت، یک تهدید ملی مشترک است و عبور از آن نیازمند یک حرکت جهادی و همه‌جانبه است. از یک سو، باید از تمام ظرفیت‌های قانونی و حمایتی دولت و مجلس استفاده و اجرای آنها را به دقت مطالبه کنیم. از سوی دیگر، هر شهروند باید از خودش شروع کند: در سبک زندگی، در گفتگوهای روزمره، در تشویق و حمایت عاطفی از جوانان اطرافش. این مسیر، فقط با همکاری، درک متقابل و نگاهی امیدوارانه به آینده ممکن می‌شود. بیایید این مسئله را تنها به حساب دولت نگذاریم؛ این آینده همه ماست.