رونق ترانزیت در قفقاز بدون ایران

به گزارش پایگاه خبری چراغ، تحولات اخیر در قفقاز جنوبی، نقشه ترانزیت منطقه را دگرگون کرده است. در پی توافق میان ارمنستان و آذربایجان برای عادی‌سازی روابط و لغو محدودیت‌های ترانزیتی، دروازه‌های بسته قفقاز پس از بیش از سه دهه گشوده شده و کشورها برای بهره‌برداری از این فرصت جدید رقابت می‌کنند. اما در این میان، ایران که زمانی حلقه‌ طلایی اتصال شرق و غرب محسوب می‌شد، فعلاً در حاشیه تحولات ایستاده است.در ماه اوت (مردادماه)، رهبران ارمنستان و آذربایجان با میانجی‌گری آمریکا توافقی را امضا کردند که مسیر موسوم به «TRIPP Corridor» یا همان کریدور زنگزور را پایه‌گذاری می‌کند؛ مسیری که قرار است جمهوری خودمختار نخجوان را از طریق خاک ارمنستان به جمهوری آذربایجان متصل کند. به گفته کارشناسان خارجی، این تحول نه تنها روابط باکو و ایروان را دگرگون کرده، بلکه ظرفیت ترانزیت کالا در کل منطقه قفقاز را چند برابر خواهد کرد.

طبق گزارش‌ها، نخستین محموله عبوری در این مسیر شامل غلات قزاقستان بوده که از خاک آذربایجان به ارمنستان منتقل شده است. روسیه نیز بلافاصله از تمایل خود برای استفاده از مسیر جدید خبر داده و اعلام کرده که مذاکراتی برای انتقال کالاهای روسی از طریق آذربایجان به ارمنستان در جریان است. در همین حال، ارمنستان نیز در حال بررسی بازگشایی خط آهن کارس–گیومری برای اتصال مجدد به ترکیه است؛ اقدامی که در صورت تحقق، این کشور کوچک و محصور در خشکی را به چهار مسیر ترانزیتی فعال متصل خواهد کرد.

در سوی دیگر مرزها، ایران با وجود موقعیت ممتاز جغرافیایی و سابقه تاریخی در مسیر ترانزیت بین‌المللی، تاکنون اقدام مشخصی برای پیوستن به این تحولات انجام نداده است. مسیر تاریخی جلفا–نخجوان–ایروان–باکو که در گذشته شریان حیاتی تجارت ایران با قفقاز و اروپا بود، هنوز به حال خود رها شده و پروژه‌های زیربنایی جایگزین مانند راه‌آهن رشت–آستارا نیز سال‌هاست در پیچ‌وخم بودجه و اجرا گرفتار مانده‌اند.به گفته حسن کریم‌نیا، کارشناس حمل‌ونقل و ترانزیت، با احیای مسیرهای قفقاز، کشورهای منطقه بدون نیاز به ایران، به‌راحتی شرق و غرب را به هم متصل می‌کنند. اگر تهران برای بازسازی خطوط ریلی جلفا و احیای نقش خود در کریدور شمال–جنوب اقدام نکند، جایگاهش در شبکه ترانزیتی اوراسیا بیش از پیش تضعیف خواهد شد.در دهه‌های گذشته، روزانه صدها واگن در گمرک جلفا تخلیه می‌شد و سالانه بیش از ۴ میلیون تُن کالا از این مسیر عبور می‌کرد. امروز اما همان مسیر با کمترین استفاده ممکن رها شده است؛ در حالی که قفقاز بار دیگر در حال تبدیل‌شدن به محور جدید تجارت میان اروپا، روسیه، ترکیه و آسیای مرکزی است.به نظر می‌رسد ایران، به‌رغم موقعیت ژئواستراتژیک بی‌نظیر خود در تقاطع سه کریدور اصلی آسیا و اروپا، بار دیگر فرصت حضور در یک تحول بزرگ ترانزیتی را از دست می‌دهد. کارشناسان تأکید می‌کنند اگر وزارت راه و شرکت راه‌آهن به‌سرعت برای احیای خطوط ریلی جلفا و تعامل با باکو و ایروان اقدام نکنند، قفقاز بدون ایران به قطب جدید ترانزیت اوراسیا بدل خواهد شد و ایران در آن سهمی نخواهد داشت.